Menopauza

Menopauza a nowotwory

Nowotwory złośliwe stanowią grupę chorób typowa zwłaszcza dla starzejących się ludzi. Kobiety w wieku okoomenopauzalnym tworza jedną z grup największego ryzyka chorób nowotworowych. Zalecenia mające na celu zmniejszenie częstotliwość nowotworów:

• wskaźnik masy ciała BMI powinien mieć wartość mniejszą niż 25kg/m²
• zwiększenie masy ciała po 18 roku  życia nie może przekraczać 5 kg
• powinno się wykazywać umiarkowana aktywność fizyczną codziennie lub intensywna raz w tygodniu
• warzywa i owoce należy spożywać przynajmniej 5 razy dziennie
• trzeba spożywać codziennie pokarmy zawierające węglowodany złożone, co najmniej 400 g/dobę
• należy ograniczyć spożycie alkoholu
• czerwone mięsa nie powinno się spożywać więcej niż 80 g/ na dobę
• należy ograniczyć spożycie tłuszczów
• nie wolno spożywać więcej niż 2400 mg na dobę

Przestrzeganie powyższych zaleceń ma wpływ na zredukowanie liczby zgonów z powodu chorób krążenia(22%), jak i całkowitej liczby zgonów (o 29%).

Rak gruczołu piersiowego to najczęściej występujący u kobiet na całym świecie i będący najczęstszą przyczyna ich zgonów nowotwór złośliwy. Kolejnymi nowotworami złośliwymi które dotykają kobiety w wieku okołomenopauzalnym są:

• rak szyjki macicy
• rak okrężnicy
• rak odbytnicy
• rak płuc
• rak żołądka
• jak jajników
• rak macicy
• rak wątroby
• nowotwory jamy ustnej
• rak przełyku
• chłoniaki
• białaczki
• rak gruczołu piersiowego
• rak szyjki macicy
• rak trzonu macicy

hormonalne terapia zastępcza a ryzyko nowotworów złośliwych

Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej w celu wyeliminowania przykrych objawów związanych z okresem okołomenopauzalnym stało się w okresie ostatnich kilkunastu lat bardzo częste. wyniki przeprowadzonych badań wykazują na istnienie określonego ryzyka rozmaitych chorób, w tym także nowotworowych, związanego ze stosowaniem hormonalnej terapii zastępczej. Istnieją różne formy terapii zastępczej. Najczęściej stosuje się złożoną terapię estrogenowo – progesteronową, oznaczanom skrótem HTZ. Stosowanie HTZ wpływa na częstość niektórych nowotworów. Stosowanie HTZ wiąże się z umiarkowanym podwyższonym ryzykiem wystąpienia raka sutka. Im dłużej stosuje się HTZ, tym ryzyko choroby wzrasta. Druga formę terapii hormonalnej, polegającej na stosowaniu wyłącznie estrogenów  (ETZ), zaleca się kobietom po uprzednio wykonanej histerektomii (po wycięciu macicy). Wiadomo, że ryzyko raka trzonu macicy wzrasta podczas stosowania ETZ. Stąd zaleca się ja jedynie kobietom, po uprzednio wykonanej histerektomii, nie wolno ja stosować w żadnym wypadku u kobiet z zachowaną macicą. Należy dodać, ze ryzyko raka trzonu macicy u kobiet z zachowana macica utrzymuje się nawet przez 15 lat od zaprzestania stosowania  ETZ. Dlatego wystąpienie jakichkolwiek krwawień z dróg rodnych u kobiet stosujących w przeszłości te terapię  jest bezwzględnym wskazaniem  do przeprowadzenia wszechstronnych badań w kierunku raka trzonu macicy. Jeśli chodzi o stosowanie złożonej terapii estrogenowo-progestagenowej i ryzyko raka trzonu macicy, uzyskani wyniki rozbieżne – część z nich wskazuje na obniżone, a część na podwyższone ryzyko tego raka. Warto wiedzieć, ze według różnych badań epidemiologicznych  – stosowanie ETZ jest związane z istotnym obniżeniem występowania raka okrężnicy i odbytnicy. Ponieważ HTZ wiąże się z pewnym ryzykiem występowania nowotworów złośliwych, z podwyższonym ryzykiem chorób układu krążenia, terapia ta nie może być wdrażana rutynowo u każdej kobiety w okresie okołomebopauzalnym, nie zalecana do stosowania przez zbyt długi czas.

Palenie papierosów to około 25-30% przypadków wszystkich nowotworów złośliwych. Palenie przyczynia się w znacznym stopniu do:

• raka krtani,
• raka przełyku,
• nowotwory jamy ustnej,
• raka pęcherza moczowego,
• raka trzustki,
• raka nerki,
• raka żołądka,
• raka szyjki macicy,
• raka nosa,
• białaczki szpikowej,
• ryzyko choroby układu oddechowego,
• choroby krążenia

Zaprzestanie palenia papierosów wiąże się ze znacznym obniżeniem ryzyka zachorowania na chorobę nowotworową. Wskaźnik śmierci osób palących jest trzykrotnie wyższy niż osób, które nie palą.

Otyłość i brak aktywności fizycznej

Otyłość jest najważniejszym po paleniu papierosów czynnikiem ryzyka chorób przewlekłych w krajach rozwiniętych. Zwiększa ona ryzyko:

• cukrzycy
• chorób układu krążenia

nowotworów złośliwych: rak okrężnicy, odbytnicy, u kobiet rak sutka, rak trzonu macicy, rak nerki, rak przełyku, rak pęcherza żółciowego
Stosowanie zalecanej aktywności fizycznej wiąże się z obniżeniem częstotliwości ryzyka raka okrężnicy, odbytnicy, raka sutka, raka trzonu macicy

Dieta i czynniki żywieniowe
Główne zalecenia żywieniowe mające na celu zapobieganie nowotworom złośliwym dotyczą zwiększenia spożycia warzyw i owoców i produktów pełnoziarnistych, zawierające duże ilości błonnika oraz oraz odgraniczenia spożycia tłuszczów. Wdrożenie tych zaleceń wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka zachorowania na różne nowotwory przede wszystkim zaś raka przełyku, raka żołądka, raka okrężnicy i odbytnicy oraz raka trzustki.

Alkohol

Istnieją przekonujące dowody, że spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko nowotworów jamy ustnej, raka gardła, raka krtani, raka przełyku, przy czym ryzyko to rośnie wraz ze wzrostem przyjętej ilości etanolu. Należy brać pod uwagę , że jednocześnie palenie papierosów  ryzyko to powiększa. Wykazano, że ryzyko zachorowania na nowotwory przez osoby palące  i pijące alkohol jest od 10 do 100 razy większa niż w przypadku osób nieobarczonych tymi dwoma nałogami. Udział alkoholu w procesie powstawania nowotworów nie zależy od tego rodzaju alkoholu (piwo, wino, wódka), lecz jedynie od ilości spożytego czystego etanolu. Poza wspomnianymi nowotworami głównego odcinka przewodu pokarmowego i dróg oddechowych picie alkoholu zwiększa ryzyko raka wątroby, raka okrętnicy i odbytnicy oraz raka sutka.

Ekspozycja na promieniowanie słoneczne
Ekspozycja na promienie słoneczne jest głównym czynnikiem środowiskowym raka skóry. Rak skóry występuje nie tylko u przedstawicieli rasy białej . Narażone są na niego głównie osoby mające duża ilość znamion skórnych.

Częstość nowotworów złośliwych zwiększa się wraz z wiekiem. Wchodzenie w okres okołomenopauzalny wiąże się z dodatkowym ryzykiem zachorowania na pewne, typowe dla kobiet nowotwory. Zwiększone ryzyko występowania niektórych nowotworów złośliwych jest związane ze stylem życia. Czynniki, które zwiększają to ryzyko to: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, nieodpowiednia dieta, brak odpowiedniej aktywności fizycznej, wielopartnerstwo seksualne. Eliminowanie czynników zwiększających ryzyko raka oraz poddawanie się profilaktycznym badaniom, mającym na celu wczesne wykrycie nowotworów, zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

Menopauza i choroby układu sercowo – naczyniowego

Istotą chorób układu sercowo – naczyniowego jest miażdżyca tętnic, czyli przewlekłe proces zapalny toczący się w błonie wewnętrznej naczyń. Znaczącą rolę w rozwoju miażdżycy odgrywają czynniki uszkadzające śródbłonek naczyniowy. Nalezą do nich:

• zaburzenia gospodarki tłuszczowej
• nadciśnienie tętnicze
• palenie papierosów
• cukrzyca
• wysoki poziom cholesterolu

Proces miażdżycy rozpoczyna się od nagromadzenia komórek piankowych obładowanych cholesterolem w błonie wewnętrznej naczynia w miejscu uszkodzenia śródbłonka. Następnie dochodzi do pozakomórkowego gromadzenia lipidów oraz do procesu włóknienia. Ostatecznie powstają tzw,. blaszki miażdżycowe zbudowane z lipidowego rdzenia oraz otoczki. Najistotniejsze konsekwencje kliniczne niosą powikłania związane z obecnością blaszek miażdżycowych. Chodzi tu przede wszystkim o:

• nadżerki błony wewnętrznej odsłaniające włókna kolagenowe, w miejscach tych dochodzi do przylegania  i gromadzenia płytek krwi , co zapoczątkowuje powstawanie skrzepliny zwężającej lub zamykającej światło naczynia
• pęknięcia blaszki, przez które do jej wnętrza dostaje się krew, zwiększając objętość blaszki  i prowadzić do powstawania zakrzepu.

Objawami klinicznymi zamknięcia lub zwężenia tętnicy przez zakrzep są ostre incydenty wieńcowe (zawał mięśnia sercowego) w przypadku tętnic wieńcowych czy udar mózgu w przypadku naczyń mózgowych.

Do najistotniejszych czynników ryzyka rozwoju miażdżycy, oprócz wspomnianych zaburzeń lipidowych, należą:

• nadciśnienie tętnicze
• cukrzyca
• palenie papierosów
• otyłość
• brak aktywności fizycznej

Menopauza a podstawowe czynniki ryzyka chorób układu sercowo – naczyniowego

Otyłość

Czasami choć nie zawsze utrzymanie dotychczasowej wagi ciała po menopauzie może stać się trudne. Kobiety zaczynają tyć i trudniej jest im zrzucić wagę, co gorsza dodatkowe kilogramy gromadzą się raczej na brzuchu , a nie na biodrach czy udach. Jest to bardziej niebezpieczna dla zdrowia otyłość brzuszna. Grozi rozwojem oporności na insulinę prowadzącej do cukrzycy, zwiększa się także poziom cholesterolu we krwi i wzrasta ciśnienie. Wszystko to razem zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia choroby wieńcowej i udaru mózgu. Otyłość jest również czynnikiem ryzyka raka sutka . Średni przyrost wagi w okresie przejścia menopauzalnego wynosi około 0,5 kg na rok. Mimo, że jest to trudne można ten proces odwrócić. Kobiety tyją głównie z powodu:

• mniejszej ilości wysiłku w okresie przejścia menopauzalnego
• spożywania większej ilości kalorii, których nadmiar przekształca się w tłuszcz
• spalania mniejszej ilości kalorii z powodu zwolnienia tempa metabolizmu, z wiekiem zmienia się skład ciała, kosztem tkanki mięśniowej zyskujemy więcej tkanki tłuszczowej, tymczasem mięśnie spalają więcej kalorii niż tłuszcz
• czynników genetycznych, jeśli rodzice, inni bliscy, maja otyłość brzuszną to, to kobiety po menopauzie także mogą czuć się zagrożone

W przypadku niedoboru wytwarzanych w organizmie estrogenów dochodzi do rozwoju otyłości brzusznej. Za niekorzystne zjawisko uważa się również naprzemienne redukowanie i zwiększenie masy ciała, które spotyka się dość często wśród kobiet.
Udowodniono, że u kobiet w okresie pomenopauzalnym już zwykły spacer w szybkim tempie, najlepiej z ćwiczeniami oporowymi, które wzmacniają mięśnie kręgosłupa , poprawiają postawę ciała i odciążają zagrożone złamaniem kręgi.

Menopauza a zaburzenia gospodarki lipidowej

U kobiet w wieku pomenopauzalnym obserwuje się zwiększenie stężenia cholesterolu całkowitego i tri-glicerydów oraz obniżenie stężenia cholesterolu HDL. Estrogeny korzystnie modyfikują profil lipidowy, obniżając stężenie cholesterolu całkowitego i jego frakcji LDL, a podwyższając stężenie cholesterolu HDL.
Kolejnym istotnym czynnikiem predysponujacym do rozwoju miażdżycy jest lipoprotenina a – Lp(a). Jest to zmodyfiowana cząsteczka LDL, połączona z apoliproteinna a. Znaleźć ja mozna w płytce miażdżycowej w miejscu gromadzenia komórek zapalnych. Przypuszcza się, że jej obecność ma związek z destabilizacją blaszki miażdżycowej. Gdy stężenie Lp(a) jest podwyższone powyżej 30mg/dl, wówczas względne ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca jest ponad dwukrotnie większe.

Brak aktywności fizycznej

Wiadomo, że brak aktywności fizycznej jest czynnikiem rozwoju miażdżycy naczyń. Na podstawie badania obejmującego dużą grupę kobiet po 45 roku życia wykazano, że nawet niewielki lub umiarkowany wysiłek fizyczny pozwala istotnie zmniejszyć ryzyko chorobyniedokrwiennej serca. (szybki spacer zajmujący około 1 godziny tygodniowo zmniejsza ryzyko o 15% , dłuższy zaś niż 1 godzina tygodniowo - o 50%.

Palenie papierosów

Palenie tytoniu wywiera wiele bardzo szkodliwych dla zdrowia skutków. Nie wolno zapominać, że zwiększa ryzyko chorób układu krążenia.Ryzyko choroby niedokrwiennej serca wzrasta prawie dwukrotnie, u kobiet palących około 10  papierosów dziennie i aż pięciokrotnie u kobiet palących większa ilość papierosów.. Przebywanie w jednym pomieszczeniu z osobami palącymi również zwiększa, tyle, że w mniejszym stopniu, ryzyko miażdżycy tętnic wieńcowych.

Zespół metaboliczny oraz cukrzyca

Menopauza szczególnie nasila ryzyko chorób układu krążenia u tych kobiet, u których rozwijają się objawy zespołu metabolicznego (zaburzenia gospodarki węglowodanowej, wzrost odporności na insulinę, nadciśnienie tętnicze, otyłość, zaburzenia znajdujących się we  krwi frakcji lipidowych) oraz u kobiet, które chorują na cukrzycę.

Cukrzyca jest przewlekłą chorobą ogólnoustrojową charakteryzująca się podwyższonym stężeniem cukru we krwi. Konsekwencją tego stanu są przewlekłe uszkodzenia, zaburzenia funkcji i niewydolność różnych narządów. Obecnie cukrzyca występuje u około 2-5 % społeczeństwa, jednak od lat obserwuje się stałą tendencję wzrostu zachorowań. Przyczyny cukrzycy sa złożone . Do rozwoju cukrzycy typu 2 dochodzi u ludzi predysponowanych genetycznie, tzn,. mających gen lub grupę genów  determinujacych swoiste zaburzenia wydzielania lub nieskuteczność działania insuliny (insulino-odporność).
Jeśli jedno z rodziców ma cukrzycę, to ryzyko zachorowania u potomstwa wynosi około 30%, a jeśli chorują oboje rodziców to ryzyko wzrasta do ponad 50%.
Szczyt zachorowalności na cukrzycę obserwuje się u ludzi po 50, 60 roku życia.

Najsilniejszym czynnikiem ryzyka rozwoju cukrzycy jest jednak otyłość. Otyłość często nie jest postrzegana jako choroba, lecz jako defekt kosmetyczny. Jednak powinna byc traktowana jako stan zagrażający zdrowiu i życiu i stać się centralnym  punktem zainteresowaniem lekarzy wielu specjalności.
Badacze wykazali, ze występowanie cukrzycy u kobiet , które w ciągu 14 lat przytyły od 5 do 7 kg, było większe prawie 2 razy niż u kobiet ze stabilną masa ciała. Cukrzyca jest choroba jednorodną, wyróżnia się kilka jej typów i rodzajów. Do najczęściej spotykanych należą: cukrzyca typu 1, o podłożu immunologicznym, zwana młodzieńcza lub insulinozależną. Inne postacie cukrzycy są stosunkowo rzadkie i mają marginalne znaczenie. Aż 85-90% wszystkich chorych stanowią ludzie z typem 2.

cukrzyca jest choroba przewlekłą prowadząca do rozwoju powikłań:

• zaburzenia krążenia
• zaburzenia funkcji nerek
• uszkodzenia wzroku
• schorzenia układu nerwowego

Objawy cukrzycy:

• wzmożone pragnienie
• oddawanie dużych ilości moczu
• chudnięcie
• osłabienie pogorszenie się ostrości widzenia
• trudno gojące się rany
• nawracające infekcje

oby należące do grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na cukrzycę muszą stosować odpowiednie działania profilaktyczne przede wszystkim badania poziomu cukru we krwi. W leczeniu cukrzycy stosuje się dietę, odpowiednio dozowany wysiłek fizyczny, doustne leki przeciwcukrzycowe oraz insulinę.

Zespół metaboliczny występuje bardzo często – zdecydowanie większość chorych z typem 2 cukrzycy cierpi z powodu nadwagi lub otyłości, a niemalże u tylu samo chorych występuje nadciśnienie lub nieprawidłowości w składzie tłuszczów krwi.U kobiet po 50 roku życia stwierdza się skokowy wzrost zachorowalności na nadciśnienie tętnicze. Dalszy wzrost ciśnienia występuje wraz z wiekiem. Istnieje wiele czynników powodujących wzrost ciśnienia we krwi:

• predyspozycje genetyczne
• nadwaga
• otyłość
• brak aktywności fizycznej
• zaburzenia hormonalne

Osoby otyłe i z nadwaga powinny podjąć próbę redukcji masy ciała o 5-10%. Należy przy tym wyrównać zaburzenia gospodarki węglowodanowej i lipidowej, a także leczenia innych chorób towarzyszących. Nie obejdzie się bez odpowiednio dobranej diety i leków, działających hamująco na ciąg zaburzeń prowadzących do powikłań cukrzycy i miażdżycy.

Nadciśnienie tętnicze
Kobietom po menopauzie dokucza także wzrost ciśnienia tętniczego krwi. Pogarsza on dodatkowo zmiany w sercu i układzie krążenia, co oznacza częstsze występowanie choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu i zawału serca oraz wiąże się ze zwiększona śmiertelnością. U kobiet z nadciśnieniem tętniczym ryzyko choroby wieńcowej jest kilkakrotnie większe. Stwierdzono iż płeć ma istotne znaczenie w regulacji ciśnienia tętniczego krwi. U kobiet przed menopauzą wartości średniego ciśnienia tętniczego są niż u mężczyzn w podobnym wieku. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego u kobiet po 50 roku życia wiąże się z obniżonym stężeniem estrogenów. Niedobór żeńskich hormonów płciowych prowadzi do zaburzeń równowagi pomiędzy czynnikami rozszerzającymi i kurczącymi naczynia na korzyść tych ostatnich, co przyczynia się do wzrostu oporu naczyniowego. W przypadku niedoboru estrogenów brak jest odpowiedniej przeciwwagi dla męskich hormonów płciowych wytwarzanych w niewielkiej ilości przez jajniki. Do innych czynników sprzyjających nadciśnieniu u kobiet po menopauzie zaliczamy:

• wzrost masy ciała
• wzrost odporności na insulinę
• wzrost stężenia insuliny

Zmiany te prowadzą do zatrzymania wody i sodu w organizmie oraz do zmniejszenia elastyczności ścian naczyniowych.

Homocysteina

Podwyższone stężenie homo-cysteiny w surowicy krwi  – jednego z aminokwasów występujących w białkach – stanowi niezależny czynnik ryzyka rozwoju miażdżycy tętnic wieńcowych, mózgowych i obwodowych. Stężenie homo-cysteiny u kobiet jest niższe niż u mężczyzn. Jednakże u kobiet po menopauzie jest ono wyższe, niż u  kobiet przed menopauzą . Badania pokazały, że umiarkowanie podwyższone stężenie homo-cysteiny zwiększa ponad dwukrotnie ryzyko rozwoju chorób układu sercowo – naczyniowego.

Układ krzepnięcia

W okresie pomenopauzalnym występuje także upośledzenie mechanizmów rozpuszczania skrzeplin, co jest wynikiem zaburzenia równowagi pomiędzy czynnikami biorącymi udział w mechanizmie krzepnięcia a czynnikami powodującymi upłynnienie skrzepliny. Stwierdzono, że wewnątrzustrojowa zdolność upłynnienia złogów komórkowych jest uzależniona od masy ciała, rozkładu tkanki tłuszczowej, stężenia tri-glicerydów i insuliny. Istnieje również ścisła zależności pomiędzy zmniejszeniem aktywności fibrynolitycznej a podwyższonym stężeniem insuliny i odpornością insulinową. Stwierdzono, że insulina zwiększa syntezę niektórych czynników biorących udział w mechanizmie krzepnięcia. Stosowanie małych dawek estrogenów naturalnych nie ma wpływu na układ krzepnięcia u kobiet zdrowych. Może zaś zwiększyć ryzyko zmian zakrzepowych u kobiet otyłych z żylakami podudzi.

Choroby niedokrwienne u kobiet po menopauzie

Objawy choroby niedokrwiennej u kobiet są mniej typowe niż u mężczyzn, choroba ta najczęściej u kobiet charakteryzuje się nudnościami, uczuciem osłabienia czy uczuciem zagrożenia. Objawy te są często bagatelizowane przez kobiety, które zbyt późno zgłaszają się do lekarza. Zarówno w przypadku nawracających dolegliwości, jak i dodatniego lub niediagnostycznego wyniku próby wysiłkowej (niepozwalającego na jednoznaczną diagnozę) wykonuje się badania inwazyjne – koronografię, która pozwala na zobrazowanie naczyń wieńcowych po podaniu do nich środka kontrastowego przez odpowiednio wprowadzony cewnik.

Postępowanie i profilaktyczne leczenie

Wszystkie omówione powyżej elementy przemawiają za koniecznością zwrócenia bacznej uwagi na stan zdrowia kobiet w okresie pomenopauzalnym, ponieważ czyha na nie wiele zagrożeń, a szczególnie ze strony układu krążenia. Ogromny nacisk należy położyć na profilaktykę.

• kobiety powinny zaprzestać palenie papierosów
• regularnie  i umiarkowanie wykonywać ćwiczenia fizyczne
• spożywać mniej tłuszczów nasyconych i zastąpić je wielonienasyconymi
• ograniczyć sól w przypadku nadciśnienia tętniczego
• regularnie kontrolować ciśnienie krwi